Vergi öhdəliklərinin düzgün planlaşdırılması hər bir biznes üçün maliyyə intizamının əsas elementlərindən biridir. Xüsusilə mənfəət və ya gəlir vergisi ödəyiciləri üçün cari vergi ödəmələrinin düzgün hesablanması həm büdcə planlamasına, həm də ilin sonunda yaranacaq vergi öhdəliyinin idarə olunmasına birbaşa təsir göstərir.
Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin 151-ci maddəsinə əsasən, cari vergi ödəmələrinin hesablanması üçün üç fərqli metod mövcuddur. Bu metodlar vergi ödəyicisinin fəaliyyət tarixi, əvvəlki ilin maliyyə nəticələri və seçdiyi hesablama üsulundan asılı olaraq tətbiq edilir. Hazırda qüvvədə olan qanunvericiliyə əsasən bu metodların tətbiq qaydaları dəyişmədən qüvvədədir.
Cari vergi ödəmələri nədir?
Cari vergi ödəmələri hesabat ili başa çatmamış dövlət büdcəsinə rüblər üzrə əvvəlcədən ödənilən mənfəət və ya gəlir vergisidir. Bu ödənişlər ilin sonunda təqdim edilən illik vergi bəyannaməsi üzrə hesablanan yekun vergi öhdəliyindən çıxılır. Nəticədə vergi ödəyicisi ya əlavə məbləğ ödəyir, ya da artıq ödənilmiş məbləğ növbəti öhdəliklərinə aid edilir.
Cari vergi ödəmələrinin hesablanmasının 3 metodu
1. Əvvəlki ilin hesablanmış vergisinin 1/4 hissəsi üzrə metod (Vergi Məcəlləsi, maddə 151.1)
Bu metod praktikada ən sadə hesablama üsulu hesab olunur.
Əgər müəssisə əvvəlki ildə mənfəət vergisi hesablayıbsa, cari ildə hər rüb üzrə ödəniləcək vergi həmin məbləğin dörddə biri qədər müəyyən edilir. Cari vergi ödənişləri hər rüb başa çatdıqdan sonra qanunvericilikdə müəyyən edilmiş müddətdə dövlət büdcəsinə ödənilir.
Kimlər üçün uyğundur?
- Gəlirləri ildən-ilə ciddi dəyişməyən şirkətlər;
- Sabit maliyyə göstəricilərinə malik müəssisələr;
- Hesablamaları sadələşdirmək istəyən bizneslər.
Üstünlükləri
- Hesablanması asandır;
- Hər rüb yenidən mürəkkəb hesablamalara ehtiyac olmur;
- Pul vəsaitlərinin planlaşdırılması daha rahat həyata keçirilir.
Nəzərə alınmalı məqam
Əgər cari ildə mənfəət əvvəlki ildən əhəmiyyətli dərəcədə artarsa və ya azalarsa, ilin sonunda əlavə vergi öhdəliyi və ya artıq ödəniş yarana bilər.
2. Cari rübün gəliri əsasında hesablanma metodu (Vergi Məcəlləsi, maddə 151.2)
Bu metod daha dinamik fəaliyyət göstərən müəssisələr üçün nəzərdə tutulub.
Hesablama zamanı cari rübdə əldə olunan vergiyə cəlb edilən gəlir (xərclər nəzərə alınmadan) əvvəlki ilin gəlirlərində verginin xüsusi çəkisini göstərən əmsala vurulur. Beləliklə, cari vergi ödənişi faktiki biznes aktivliyinə daha yaxın olur.
Kimlər üçün uyğundur?
- Mövsümi fəaliyyət göstərən şirkətlər;
- Dövriyyəsi il ərzində dəyişən müəssisələr;
- Satış həcmi stabil olmayan bizneslər.
Üstünlükləri
- Cari fəaliyyətə daha uyğun nəticə verir;
- Vergi ödənişləri faktiki gəlirlərə yaxın hesablanır;
- İlin sonunda böyük fərqlərin yaranma ehtimalı azalır.
Vacib tələb
Bu metodu seçən vergi ödəyicisi hər il qanunvericilikdə müəyyən edilmiş müddətdə vergi orqanına məlumat verməli və hər rüb üzrə "Cari vergi ödəmələrinin hesablanması haqqında arayış" təqdim etməlidir. Əks halda vergi orqanı 151.1-ci maddədə nəzərdə tutulmuş metodu tətbiq edir.
3. Yeni yaradılmış və ya əvvəlki ildə vergi tutulan mənfəəti olmayan vergi ödəyiciləri üçün metod (Vergi Məcəlləsi, maddə 151.5)
Bu metod aşağıdakı vergi ödəyicilərinə şamil edilir:
- yeni yaradılmış müəssisələr;
- əvvəlki vergi ilində fəaliyyət göstərməyən vergi ödəyiciləri;
- əvvəlki ildə vergi tutulan mənfəəti (gəliri) olmayan müəssisələr.
Bu halda cari vergi ödəmələri təqvim ili ərzində rüblər üzrə artan yekunla hesablanır və qanunvericilikdə nəzərdə tutulan vergi dərəcələri tətbiq edilir. Cari vergi məbləği hesablanmış mənfəət və ya gəlir vergisinin 75 faizindən az ola bilməz.
Kimlər üçün uyğundur?
- Startaplar;
- Yeni yaradılmış MMC-lər;
- Fəaliyyətini bərpa edən müəssisələr;
- Əvvəlki ili zərərlə başa vurmuş və ya vergi tutulan mənfəəti olmayan bizneslər.
Vacib tələb
Bu metod üzrə də hər rüb bitdikdən sonra "Cari vergi ödəmələrinin hesablanması haqqında arayış" vergi orqanına təqdim edilməlidir. Təqdim edilmədiyi halda vergi orqanı qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş qaydada hesablamanı həyata keçirə bilər.
Hansı metodu seçmək daha məqsədəuyğundur?
| Biznes növü | Tövsiyə olunan metod |
|---|---|
| Sabit dövriyyəsi olan şirkətlər | 151.1 |
| Mövsümi və dəyişkən gəlirli bizneslər | 151.2 |
| Yeni yaradılmış və ya əvvəlki ildə vergi tutulan mənfəəti olmayan müəssisələr | 151.5 |
Metod seçimi yalnız hesablama qaydasını deyil, şirkətin pul axınının idarə edilməsini və ilin sonunda yaranacaq vergi öhdəliyini də birbaşa təsir edir. Buna görə seçim edilməzdən əvvəl maliyyə göstəricilərinin təhlil olunması vacibdir.
Şirkətlərin ən çox buraxdığı səhvlər
Cari vergi ödəmələri ilə bağlı praktikada aşağıdakı səhvlərə tez-tez rast gəlinir:
- fəaliyyət xüsusiyyətinə uyğun olmayan metodun seçilməsi;
- metod seçimi barədə vergi orqanına vaxtında məlumat verilməməsi;
- 151.2 və 151.5 metodları üzrə arayışların gec təqdim edilməsi;
- cari vergi ödənişlərinin illik vergi planlamasından ayrı qiymətləndirilməsi;
- əvvəlki illərin zərərlərinin və vergi güzəştlərinin düzgün nəzərə alınmaması.
Bu səhvlər əlavə vergi öhdəlikləri, faizlər və inzibati risklər yarada bilər.
Cari vergi ödəmələrinin hesablanması sadəcə rüblük ödəniş məsələsi deyil, müəssisənin ümumi maliyyə idarəçiliyinin vacib hissəsidir. Vergi Məcəlləsinin 151-ci maddəsində nəzərdə tutulan üç metodun hər biri müxtəlif biznes modelləri üçün nəzərdə tutulub və düzgün seçim şirkətin pul axınını optimallaşdırmağa, ilin sonunda gözlənilməz vergi yükünün qarşısını almağa kömək edir.
Əgər müəssisəniz üçün hansı metodun daha uyğun olduğunu müəyyənləşdirməkdə çətinlik yaşayırsınız və ya cari vergi hesablamalarının qanunvericiliyə tam uyğun aparılmasını təmin etmək istəyirsinizsə, Global Management-in peşəkar mühasibatlıq və vergi autsorsinq xidmətləri bu prosesi sizin üçün daha təhlükəsiz, dəqiq və səmərəli şəkildə idarə etməyə kömək edə bilər.
Tez-tez verilən suallar (FAQ)
1. Cari vergi ödəmələri ilin sonunda yenidən hesablanır?
Bəli. İllik mənfəət və ya gəlir vergisi bəyannaməsi təqdim edildikdən sonra il ərzində ödənilmiş cari vergi məbləğləri yekun vergi öhdəliyindən çıxılır.
2. İl ərzində metodu dəyişmək mümkündürmü?
Xeyr. Vergi Məcəlləsinə əsasən seçilmiş metod vergi ilinin sonunadək dəyişdirilmir. Bu sadəcə 151.1 maddəsinə aiddir.
Belə ki, əgər cari ilin birinci rübündə 151.1 maddəsi seçilibsə, il sonuna kimi həmin maddəyə əsasən hesablanma aparılacaq.
151.5 maddəsi ilə arayış təqdim edən müəssisələr il ərzində sadəcə 151.5-dən istifadə edə bilərlər, yəni onların 151.1 və ya 151.2 seçmək hüququ yoxdur.
151.2 maddəsinə görə isə müəssisə hər rüb, rübdən sonrakı ayın 15-dək 151.2 arayışı təqdim etməlidir. Əgər etməsə, 151.1 ilə hesablanacaq. Yəni 151.2 seçən müəssisə il ərzində dəyişib 151.1 seçə bilər.
3. 151.5 metodu kimlər üçün məcburidir?
Yeni yaradılmış, əvvəlki vergi ilində fəaliyyəti və ya vergi tutulan mənfəəti olmayan vergi ödəyiciləri, eləcə də qanunvericilikdə nəzərdə tutulan digər hallar üzrə bu metod tətbiq edilir. (digər hal: əvvəlki vergi ilini sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olaraq fəaliyyət göstərən və cari ildə mənfəət vergi ödəyicisi olan müəssisələr).
